Ο Αλεξίς ντε Τοκβίλ και η «τυραννία της πλειοψηφίας»: μια προφητεία που στοιχειώνει ακόμη τις ΗΠΑ

 

Σχεδόν δύο αιώνες μετά τη συγγραφή του έργου Democracy in America, οι προειδοποιήσεις του Alexis de Tocqueville για την «τυραννία της πλειοψηφίας» παραμένουν εντυπωσιακά επίκαιρες. Ο Γάλλος στοχαστής, ο οποίος επισκέφθηκε τις Ηνωμένες Πολιτείες τη δεκαετία του 1830 για να μελετήσει τους δημοκρατικούς θεσμούς τους, διέκρινε νωρίς έναν κίνδυνο που πολλοί από τους συγχρόνους του αγνοούσαν: η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο από τους μονάρχες ή τις ολιγαρχίες, αλλά και από την ίδια τη λαϊκή κυριαρχία όταν αυτή μετατρέπεται σε απόλυτη εξουσία.

Ο Τοκβίλ δεν αμφισβητούσε τη δημοκρατία. Αντίθετα, θεωρούσε ότι η εξίσωση των κοινωνικών συνθηκών και η διεύρυνση της πολιτικής συμμετοχής αποτελούσαν το αναπόφευκτο μέλλον των δυτικών κοινωνιών. Ωστόσο, πίστευε ότι κάθε μορφή εξουσίας τείνει να επεκτείνεται πέρα από τα φυσικά της όρια. Όπως ένας μονάρχης μπορεί να καταχραστεί την εξουσία του, έτσι και μια αριθμητική πλειοψηφία μπορεί να επιβάλει τη βούλησή της χωρίς σεβασμό στα δικαιώματα των μειονοτήτων.

Η ανησυχία του δεν περιοριζόταν στις εκλογικές διαδικασίες: Ο Τοκβίλ φοβόταν κυρίως την κοινωνική και πνευματική πίεση που ασκεί η πλειοψηφία. Όταν η κοινή γνώμη αναγορεύεται σε υπέρτατη αυθεντία, οι πολίτες αποθαρρύνονται από το να εκφράσουν διαφορετικές απόψεις. Έτσι, η ελευθερία του πνεύματος περιορίζεται χωρίς να χρειάζονται λογοκρισία ή καταστολή. Πρόκειται για μια μορφή «ήπιας τυραννίας» που δρα περισσότερο μέσω της κοινωνικής συμμόρφωσης παρά μέσω της κρατικής βίας.

Αυτή ακριβώς η ανησυχία εξηγεί γιατί ο Τοκβίλ έδινε τόσο μεγάλη σημασία στους ενδιάμεσους θεσμούς: την τοπική αυτοδιοίκηση, τις εθελοντικές ενώσεις, την ελευθερία του Τύπου και την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης. Οι θεσμοί αυτοί λειτουργούν ως ανάχωμα απέναντι στη συγκέντρωση της εξουσίας, ακόμη και όταν αυτή προέρχεται από δημοκρατικές διαδικασίες.

Η ιδέα αυτή συνδέεται με μια ευρύτερη φιλελεύθερη παράδοση που αργότερα ανέπτυξαν στοχαστές όπως ο Karl Popper. Το ουσιώδες πολιτικό ερώτημα δεν είναι «ποιος πρέπει να κυβερνά», αλλά «πώς μπορεί να περιοριστεί η εξουσία ώστε να μην καταχράται τη δύναμή της». Όπως επισημαίνει ο οικονομολόγος Pedro Schwartz, η δημοκρατία δεν μπορεί να ταυτίζεται με την απεριόριστη κυριαρχία της πλειοψηφίας· χρειάζεται διαρκή έλεγχο και διάχυση της εξουσίας.

Οι σημερινές ΗΠΑ προσφέρουν πολυάριθμα παραδείγματα που θυμίζουν τις τοκβιλικές προειδοποιήσεις. Πρώτον, η ακραία πολιτική πόλωση έχει μετατρέψει πολλές δημόσιες συζητήσεις σε συγκρούσεις ταυτοτήτων. Η πίεση συμμόρφωσης μέσα στα πολιτικά στρατόπεδα είναι συχνά τόσο ισχυρή ώστε η διαφωνία αντιμετωπίζεται ως προδοσία. Η κοινωνική αποδοκιμασία, οι διαδικτυακές εκστρατείες διαπόμπευσης και η περιθωριοποίηση των αποκλινουσών απόψεων δείχνουν ότι η πλειοψηφική πίεση μπορεί να περιορίσει την ελευθερία της έκφρασης χωρίς να απαιτείται κρατική παρέμβαση. Αυτή είναι ακριβώς η μορφή πνευματικής τυραννίας που είχε περιγράψει ο Τοκβίλ.

Δεύτερον, οι συγκρούσεις γύρω από ζητήματα όπως η μετανάστευση, οι φυλετικές σχέσεις, η οπλοκατοχή ή τα δικαιώματα των μειονοτήτων αποκαλύπτουν τη μόνιμη ένταση μεταξύ λαϊκής βούλησης και ατομικών δικαιωμάτων. Σε κάθε περίπτωση ανακύπτει το ίδιο ερώτημα: μπορεί μια αριθμητική πλειοψηφία να αποφασίζει χωρίς περιορισμούς για ζητήματα που αφορούν θεμελιώδη δικαιώματα άλλων πολιτών;

Τρίτον, η διόγκωση της εκτελεστικής εξουσίας και η συνεχής απαίτηση για κρατικές παρεμβάσεις σε όλο και περισσότερους τομείς της κοινωνικής ζωής ενισχύουν τον κίνδυνο μιας «ήπιας δεσποτείας» — ενός κράτους που δεν καταπιέζει βίαια, αλλά καθοδηγεί και εξαρτά τους πολίτες. Ο Τοκβίλ είχε προβλέψει ότι οι δημοκρατικοί λαοί, αναζητώντας ασφάλεια και ευημερία, μπορεί να αποδεχθούν πρόθυμα την επέκταση της κρατικής εξουσίας.

Η μεγάλη συμβολή του Τοκβίλ ήταν ότι κατάλαβε πως η ελευθερία δεν απειλείται μόνο από μειοψηφικές ελίτ αλλά και από δημοκρατικές πλειοψηφίες. Η αριθμητική υπεροχή δεν αποτελεί από μόνη της ηθική νομιμοποίηση. Μια κοινωνία παραμένει ελεύθερη μόνο όταν υπάρχουν θεσμοί, κανόνες και πολιτισμικές αξίες που προστατεύουν τη διαφωνία και τα δικαιώματα των μειονοτήτων.

Οι σύγχρονες Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να διαθέτουν ισχυρά συνταγματικά αντίβαρα, ανεξάρτητη δικαιοσύνη και πλούσια κοινωνία πολιτών. Ωστόσο, η αυξανόμενη πόλωση και η τάση μετατροπής κάθε πολιτικής διαφωνίας σε ηθική σύγκρουση δείχνουν ότι ο κίνδυνος που περιέγραψε ο Τοκβίλ δεν έχει εκλείψει.

Ίσως γι’ αυτό το έργο του παραμένει τόσο επίκαιρο: μας υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία δεν είναι απλώς η κυριαρχία της πλειοψηφίας. Είναι, πρωτίστως, ένα σύστημα που επιδιώκει να συνδυάσει τη λαϊκή κυριαρχία με την ατομική ελευθερία. 

Πηγές:

·       https://dstavrou.blogspot.com/2012/12/h_4.html

·    https://www.econlib.org/library/Columns/y2013/Schwartzmajoritarian.html?mc_cid=cb7256882e&mc_eid=0c27e3a976

·       https://oll.libertyfund.org/publications/liberty-matters/aurelian-craiutu-tocqueville-s-new-science-of-politics?mc_cid=cb7256882e&mc_eid=0c27e3a976#post_493