Τετάρτη, Ιουνίου 24, 2015

Το κίνητρο είναι η μάθηση, όχι μόνο το κέρδος.




Tου Steven Horwitz, στο Τhe Profit Motive in Education: Continuing the Revolution”, IEA.

Μία από τις συνηθέστερες επικρίσεις εναντίον της αγοράς είναι ότι το κίνητρο του κέρδους λειτουργεί σε αντίθεση με τα συμφέροντα των ανθρώπων και υπέρ των συμφερόντων των εταιριών. Ακούμε συχνά αυτή την κατηγορία για διάφορες βιομηχανίες, από την υγεία μέχρι αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ: την εκπαίδευση. Το επιχείρημα είναι συνήθως ότι ένα από τα πλεονεκτήματα της κρατικά παρεχόμενης εκπαίδευσης αποτελεί το γεγονός ότι τα παιδιά μας δεν βρίσκονται στο έλεος του κέρδους, όντας προκαθορισμένο ποιος θα τα εκπαιδεύσει και πώς. Συναφές με αυτό το επιχείρημα είναι και το ότι εφόσον η αγορά  είναι βασισμένη στα κέρδη και στις ζημίες, τότε η παρεχόμενη εκπαίδευση θα υποφέρει. Επιπλέον, υποστηρίζουν οι επικριτές, έχουμε δοκιμάσει να παράσχουμε εκπαίδευση μέσω της αγοραίας διαδικασίας κέρδους και ζημίας και είδαμε ότι αυτό απέτυχε, οδηγώντας μας στο να προτιμήσουμε την κρατική παροχή από τον ψυχρό υπολογισμό του κέρδους.

Αυτές οι κριτικές φαίνεται να υπονοούν ότι αν οι άνθρωποι και οι εταιρείες ήταν εμπνευσμένοι από κάτι άλλο εκτός του κέρδους, θα ήταν (ή ίσως είναι) πιο ικανοί να παρέχουν τα πράγματα που όλοι οι υπόλοιποι χρειάζονται. Για να καταλάβουμε όμως γιατί το κράτος έχει αποτύχει τόσο παταγωδώς στην εκπαίδευση, χρειάζεται να κάνουμε μια βαθύτερη προσέγγιση για τον ρόλο που παίζουν τα κέρδη και οι ζημίες στην οικονομία της αγοράς.

Η διάκριση ανάμεσα σε προθέσεις και αποτελέσματα
Το πρώτο στοιχείο που πρέπει να σημειώσουμε είναι ότι οι κριτικές κατηγορούν ένα «κίνητρο» για τα προβλήματα που αυτές βλέπουν. Το κυρίαρχο πρόβλημα του να κατηγορείς ένα «κίνητρο» είναι ότι αγνοείς τη διάκριση ανάμεσα σε προθέσεις και αποτελέσματα. Έτσι, αγνοείται η πιθανότητα των ακούσιων συνεπειών, τόσο ωφέλιμων όσο και ζημιογόνων. Από την εποχή του Adam Smith, οι οικονομολόγοι έχουν καταλάβει ότι το ατομικό συμφέρον (του οποίου το κίνητρο του κέρδος είναι μόνο ένα παράδειγμα) των παραγωγών μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνικά οφέλη. Είναι γνωστή η τοποθέτηση του Smith: «Δεν είναι ο αλτρουισμός του αρτοποιού, του κρεοπώλη και του ζυθοποιού που τους οδηγεί στο να μας παρέχουν το γεύμα μας, αλλά το ατομικό τους συμφέρον. Αυτή η διορατικότητα του Smith, η οποία ήταν κεντρική ιδέα του ευρύτερου Σκωτσέζικου Διαφωτισμού του οποίου αποτελούσε μέρος, δίνει την έμφαση στις συνέπειες της ανθρώπινης δράσης και όχι στο τι την παρακινεί. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι αν τα αγαθά διανέμονται, όχι το κίνητρο εκείνων που τα διανείμουν. Ο Smith οδήγησε τους οικονομολόγους να σκεφθούν σχετικά με το γιατί, ή κάτω από ποιες συνθήκες, το ατομικό συμφέρον θα οδηγήσει σε κοινωνικά ωφέλιμες ακούσιες συνέπειες. Είναι πιθανώς στην ανθρώπινη φύση να ταυτίζει τις προθέσεις με τα αποτελέσματα, ή ότι το ατομικό συμφέρον σημαίνει την απουσία κοινωνικού οφέλους. Ίσως στις μικρές, απλοϊκές κοινωνίες στις οποίες η ανθρωπότητα αρχικά εξελίχθηκε, αυτό να ήταν γεγονός. Όμως, στον πιο πολύπλοκο, ανώνυμο κόσμο τον οποίο ο F. A. Hayek ονόμασε «Μεγάλη Κοινωνία», η απλοϊκή ταύτιση προθέσεων και αποτελεσμάτων δεν στέκει.
Όπως αναγνώρισε ο Smith, αυτό που καθορίζει εάν η αναζήτηση του κέρδους θα οδηγήσει σε θεμιτά αποτελέσματα είναι οι θεσμοί που διαμεσολαβούν πριν την ανθρώπινη δράση. Θεσμοί, νόμοι και πολιτικές καθορίζουν ποιες δραστηριότητες είναι ωφέλιμες και ποιες όχι. Οι προθέσεις μας διαμεσολαβούνται από αυτούς τους θεσμούς για να παράξουν αποτελέσματα. Ένα καλό οικονομικό σύστημα είναι εκείνο του οποίου οι θεσμοί, οι νόμοι και οι πολιτικές είναι τέτοια ώστε το ατομικό συμφέρον των παραγωγών να οδηγεί σε κοινωνικά ωφέλιμα αποτελέσματα.
Σε μεικτές οικονομίες όπως εκείνη των ΗΠΑ, συμβαίνει συχνά το θεσμικό πλαίσιο να επιβραβεύει την αθέμιτη αναζήτηση του κέρδους ή, αντίστροφα, να αποτρέπει η θεμιτή αναζήτηση του κέρδους η οποία θα παρήγαγε κοινωνικό όφελος. Για παράδειγμα, αν η αγροτική πολιτική πληρώνει τους γεωργούς για να μην καλλιεργούν, τότε το κίνητρο του κέρδους θα οδηγήσει σε λιγότερα τρόφιμα. Αν η περιβαλλοντική πολιτική δημεύει εκτάσεις γης με σπάνια είδη ζώων, όσοι ιδιοκτήτες τέτοιας γης διακατέχονται από το κίνητρο του κέρδους θα πυροβολούν, θα σκοτώνουν και θα θάβουν όποιο σπάνιο είδος βρίσκουν στη γη τους. Αν η πολιτική για τις τράπεζες επιδοτεί τον επισφαλή δανεισμό, οι τράπεζες είναι πιο πιθανό να συνάπτουν επικίνδυνα δάνεια. Και αν η ενεργειακή πολιτική επιδοτεί, ή περιορίζει τις υποχρεώσεις, των πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, είναι πιο πιθανό να δούμε να δημιουργούνται σε αυτούς τους σταθμούς σοβαρά προβλήματα.

Παραβλέποντας τις δύσκολες ερωτήσεις
Πριν κατηγορήσουν το κίνητρο του κέρδους για όλα τα προβλήματα σε μια βιομηχανία, οι κριτικές θα μπορούσαν να εστιάσουν στους τρόπους  με τους οποίους τα υπάρχοντα κρατικά προγράμματα οδηγούν τις εταιρείες και τους επαγγελματίες σε συμπεριφορές οι οποίες είναι επωφελείς για τους ίδιους αλλά όχι για τους καταναλωτές. Η θεώρηση του κινήτρου του κέρδους ως πηγή όλων των προβλημάτων, ωθεί τις κριτικές στο να αγνοήσουν τις πραγματικά δύσκολες ερωτήσεις σχετικά με το πώς οι θεσμοί, οι πολιτικές και οι νόμοι επηρεάζουν τα κερδοσκοπικά κίνητρα των παραγωγών και πώς αυτή η κερδοσκοπική συμπεριφορά μεταφράζεται σε αποτελέσματα. Η ανεπιφύλακτη καταδίκη του κινήτρου του κέρδους απλά επαναφέρει την ερώτηση του Adam Smith για το εάν καλύτεροι θεσμοί θα οδηγούσαν το κίνητρο του κέρδους σε καλύτερα αποτελέσματα και εάν οι τρέχουσες πολιτικές ή ρυθμίσεις είναι η πηγή του προβλήματος επειδή οδηγούν το κίνητρο του κέρδους σε κατευθύνσεις που παράγουν όλα τα προβλήματα που οι κριτικές περιγράφουν.
Για παράδειγμα, το υψηλό κόστος της ιδιωτικής εκπαίδευσης στις ΗΠΑ είναι το αποτέλεσμα μιας μεγάλης ποικιλίας ρυθμίσεων στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια ιδιωτική εκπαίδευση, καθώς επίσης και τη έλλειψης ανταγωνισμού που απορρέει από την υψηλή δυσκολία εισόδου στον χώρο ( και τη δυσκολία ανταγωνισμού με τα φορολογικώς υποστηριζόμενα κρατικά σχολεία). Η παράβλεψη του τρόπου με τον οποίο οι θεσμοί επηρεάζουν τι είναι ωφέλιμο οφείλεται συχνά σε μια γενικότερη εθελοτυφλία για τη δυνατότητα της ιδιοτελούς συμπεριφοράς να έχει ακούσιες επωφελείς συνέπειες. Πριν προσπαθήσουμε να εξοστρακίσουμε το κίνητρο του κέρδους, δεν θα πρέπει να δούμε αν μπορούμε να το κάνουμε να δουλέψει καλύτερα ;
Το να κατηγορούμε το κίνητρο του κέρδους για τα κοινωνικά προβλήματα είναι τόσο εύκολο όσο και το να μην προτείνουμε άλλη εναλλακτική. Ποια θα πρέπει να είναι η βάση προσδιορισμού διαχείρισης των πόρων αν όχι με όρους αναζήτησης του κέρδους υπό το κατάλληλο θεσμικό πλαίσιο ; Από τι πρέπει οι άνθρωποι να παρωθούνται, αν όχι από το κέρδος ; Συχνά αυτή η ερώτηση απλά αγνοείται, αφού οι κριτικές ενδιαφέρονται απλώς να κατηγορήσουν. Όταν δεν αγνοείται, οι απαντήσεις ποικίλουν, αλλά επικρατούν αυτές που αναγνωρίζουν έναν κυρίαρχο ρόλο στο κράτος. Η ενδιαφέρουσα πλευρά αυτών των απαντήσεων είναι ότι δεν μας προτείνουν να πείσουμε με κάποιο τρόπο τους ιδιώτες να δράσουν για κάτι άλλο εκτός του κέρδους, αλλά να τους αντικαταστήσουμε με γραφειοκράτες που έχουν άλλα κίνητρα ή να χρησιμοποιήσουμε τους γραφειοκράτες για να περιορίσουμε τις επιλογές των ιδιωτών. Η έμμεση παραδοχή είναι βεβαίως ότι οι κρατικοί παράγοντες δεν δρουν παρακινούμενοι από το κέρδος ή το ατομικό συμφέρον με τον ίδιο τρόπο που το κάνουν οι παράγοντες του ιδιωτικού τομέα. 
Πόσο ρεαλιστική είναι η παραπάνω παραδοχή παραμένει υπό εξέταση. Γιατί πρέπει να δεχθούμε ότι οι κρατικοί παράγοντες είναι λιγότεροι ιδιοτελείς από τους ιδιώτες, ειδικά όταν οι δύο τομείς λειτουργούν σαν συγκοινωνούντα δοχεία ; Και, αν οι κρατικοί παράγοντες δρουν για το δικό τους ατομικό συμφέρον και παρωθούνται από το πολιτικό ανάλογο των κερδών (για παράδειγμα ψήφους, δύναμη, εισόδημα), θα παράγουν καλύτερα αποτελέσματα από τον ιδιωτικό τομέα ; Εάν η επίκριση του κινήτρου του κέρδους σημαίνει εκχώρηση στο κράτος ενός μεγαλύτερου ρόλου στην επίλυση των προβλημάτων, ποιες εγγυήσεις μας παρέχουν οι επικριτές του κινήτρου του κέρδους για το ότι οι πολιτικοί παράγοντες θα είναι λιγότερο ιδιοτελείς και ότι το δικό τους ατομικό συμφέρον θα παράξει καλύτερα αποτελέσματα ;
Οι επικριτές των προτάσεων που δίνουν στον ιδιωτικό τομέα έναν μεγαλύτερο ρόλο στην παροχή εκπαίδευσης σπάνια αναλύουν σε βάθος τις παθογένειες του δημόσιου τομέα, προτιμώντας, αντίθετα, να αποδίδουν τις ευδιάκριτες αδυναμίες της κρατικής εκπαίδευσης στο ότι «δεν έχουν τους κατάλληλους ανθρώπους στις κατάλληλες θέσεις» ή στο ότι δεν ξοδεύουν πολλά χρήματα για προσλήψεις καλών δασκάλων ή δεν έχουν τους κατάλληλους πόρους. Ποτέ δεν απαντούν τις δύσκολες ερωτήσεις για το εάν αυτές οι αδυναμίες οφείλονται σε δομικά προβλήματα που σχετίζονται με το πώς τα κίνητρα καθοδηγούν τη συμπεριφορά κατά τις πολιτικές διαδικασίες. Αν κατηγορείς το κίνητρο του κέρδους χωρίς να θέτεις την ισοδύναμη θεσμική ερώτηση κατά πόσο ένας εναλλακτικός πάροχος θα έλυνε καλύτερα τα προβλήματα που υποτίθεται  ότι προκαλούνται από το κίνητρο του κέρδους, δείχνει ότι είσαι προκατειλημμένος εναντίον του ιδιωτικού τομέα.

Η απουσία τιμών και κερδών
Όμως, ακόμα και αυτό το επιχείρημα δεν πάει πολύ μακριά. Είμαστε ακόμα επικεντρωμένοι στις προθέσεις και στα κίνητρα. Αυτό που δεν ρωτούν ποτέ οι επικριτές του κινήτρου του κέρδους είναι το πώς – με απουσία τιμών, κινήτρων και άλλων θεσμών της αγοράς – οι παραγωγοί θα είναι ικανοί να γνωρίζουν τι να παράγουν και πώς να το παράγουν. Το κίνητρο του κέρδους είναι ένα κρίσιμο κομμάτι ενός ευρύτερου συστήματος το οποίο καθιστά ικανούς τους παραγωγούς και τους καταναλωτές να μοιράζονται τη γνώση με τρόπους που άλλα συστήματα δεν το πετυχαίνουν.
Υποθέστε για λίγο ότι έχουμε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που διοικείται από πολιτικούς παράγοντες οι οποίοι δεν είναι καθόλου ιδιοτελείς. Οι οποίοι ειλικρινά επιθυμούν να κάνουν το καλύτερο για την εκπαίδευση των νέων ανθρώπων. Για πολλούς επικριτές του κινήτρου του κέρδους, το πρόβλημα λύθηκε ! Έχουμε κοινωφελείς πολιτικούς παράγοντες στη θέση του κερδοσκοπικού ιδιωτικού τομέα, έτσι έχουμε αποβάλει το κίνητρο του κέρδους από την εκπαίδευση. Αλλά, όχι τόσο σύντομα. Πώς ακριβώς θα γνωρίζουν οι πολιτικοί παράγοντες πώς να τοποθετήσουν τους πόρους στο σύστημα ; Πώς θα γνωρίζουν ποια ποσότητα και τι είδους εκπαίδευση θέλουν οι άνθρωποι ; Και, κυριότερα, πώς θα γνωρίζουν πώς να παράγουν αυτή την εκπαίδευση χωρίς να σπαταλούν πόρους στην εξέλιξη της διαδικασίας ; Πρέπει να απαιτούμε οκτώ χρόνια εκπαίδευσης για τον καθένα ; Δώδεκα χρόνια ; Δεκαέξι χρόνια ; Ποια είναι η ιδανική αριθμητική αναλογία δασκάλου-μαθητών ; Πρέπει να διδάσκουμε τη γλώσσα με την αναλυτική ή με την ολική μέθοδο ; Πρέπει να εστιάζουμε στη γενική εκπαίδευση ή σε πιο πρακτικές δεξιότητες ; Ποια είναι η ιδανική αναλογία γνωστικών αντικειμένων ; Ποιο είναι η ιδανική διάρκεια της σχολικής μέρας ή του σχολικού έτους ; Και , κυριότερα, πώς θα γνωρίζουν οι πολιτικοί αν απαντούν σωστά ή λάθος στις παραπάνω ερωτήσεις ;
Σε αγορές με υγιείς  θεσμούς, οι παραγωγοί που αναζητούν κέρδος είναι ικανοί να απαντούν σε αυτές τις ερωτήσεις παρατηρώντας τις τιμές και τα δικά τους κέρδη και ζημίες προκειμένου να βλέπουν ποιες χρήσεις πόρων είναι περισσότερο ή λιγότερο πολύτιμες. Αντί να έχουν μία λύση επιβεβλημένη σε όλους τους παραγωγούς, βασισμένη στην ευστοχία των προβλέψεων των πολιτικών, μία βιομηχανία που αναζητά το κέρδος μπορεί να δοκιμάζει εναλλακτικές λύσεις και να μαθαίνει ποιες δουλεύουν πιο αποτελεσματικά. Ο ανταγωνισμός για το κέρδος είναι μια διαδικασία μάθησης και ανακάλυψης. Όσο για την ανησυχία των επικριτών του κινήτρου του κέρδους ότι η διαχείριση των πόρων με βάση το κέρδος οδηγεί σε σπατάλη, δείχνει ότι καταλαβαίνουν πολύ λίγο, ή καθόλου, τους τρόπους με τους οποίους τα κέρδη και οι τιμές σηματοδοτούν την αποτελεσματικότητα της χρήσης των πόρων και επιτρέπουν στους παραγωγούς να μαθαίνουν από αυτά τα σήματα. Η σπατάλη που συνδέεται με την κρατική εκπαίδευση, όπως η υπερμεγέθης διοικητική γραφειοκρατία, είναι προϊόν ενός συστήματος που του λείπουν οι έγκαιρες ειδοποιήσεις των κερδών και των ζημιών για να δείχνουν πότε οι πόροι σπαταλούνται και πότε όχι. Η ανωτερότητα του κινήτρου του κέρδους είναι ότι παρέχει στους παραγωγούς αυτό το είδος της ειδοποίησης σχετικά με το πόσο αποτελεσματικά χρησιμοποιούν τους πόρους, τουλάχιστον όταν η δομή των θεσμών είναι σωστή. Η δύναμη της αγοράς και η αδυναμία του κράτους δεν είναι ότι οι επιχειρηματίες είναι εξυπνότεροι από τους γραφειοκράτες. Είναι ότι πολύ όμοιοι άνθρωποι θα παράξουν καλύτερα αποτελέσματα στην αγορά επειδή αυτή τους παρέχει τις τιμές και τα κέρδη ως «νοητικά βοηθήματα» ώστε να καθοδηγούνται για τις αποφάσεις τους σχετικά με τη διαχείριση των πόρων.

Κάτι παραπάνω από ένα απλό κίνητρο
Αυτό ακριβώς το τελευταίο σημείο αποτελεί και το πραγματικό πρόβλημα με την εστίαση στο κίνητρο του κέρδους:  δέχεται ότι ο πρωταρχικός ρόλος των κερδών είναι να παρακινούν τους παραγωγούς. Αν κανείς υιοθετήσει αυτή την οπτική γωνία, μπορεί να φαίνεται σχετικά εύκολο να βρει άλλους τρόπους να παρακινήσει τους παραγωγούς ή να σχεδιάσει ένα νέο σύστημα όπου οι παραγωγοί θα διοικούνται από το κράτος.  Όμως, αν ο πιο σημαντικό ρόλος των κερδών είναι να επικοινωνούν τη γνώση σχετικά με τη χρήση των πόρων και να πληροφορούν τους παραγωγούς τι κάνουν καλά και τι όχι, το επιχείρημα γίνεται ακόμα πολύπλοκο. Τώρα οι επικριτές θα πρέπει να εξηγήσουν ποιος, εν τη απουσία των κερδών, θα λέει στους παραγωγούς τι να κάνουν και τι να μην κάνουν. Πώς θα ξέρουν οι παραγωγοί όχι απλώς τι να παράξουν αλλά και τι υλικά να χρησιμοποιήσουν για να το παράξουν ; Τα κέρδη και οι ζημίες εκτελούν αυτή την επικοινωνιακή λειτουργία. Ο αποκλεισμός της αναζήτησης του κέρδους από μια βιομηχανία δεν προϋποθέτει μόνο ότι ένα άλλο κίνητρο θα πρέπει να βρεθεί, αλλά και  ότι ένας άλλος τρόπος μάθησης θα πρέπει να αναπτυχθεί επίσης. Το κέρδος δεν είναι απλά «κίνητρο», είναι ενσωματωμένο στην αναντικατάστατη διαδικασία κοινωνικής μάθησης της αγοράς. Η βαρύγδουπη φράση «κίνητρο του κέρδους» αποκαλύπτει την εστίαση των επικριτών στο κίνητρο αντί στον συστημικό επικοινωνιακό ρόλο που παίζεται από τα κέρδη και τις ζημίες.
Το να λέμε ότι δεν πρέπει να λειτουργούμε με βάση το κίνητρο του κέρδους στην εκπαίδευση ή σε οποιαδήποτε άλλη βιομηχανία είναι ένα εύηχο σλόγκαν που προτείνει ότι τα αγαθά και οι υπηρεσίες δεν πρέπει να παράγονται σύμφωνα με το ατομικό συμφέρον των παραγόντων του ιδιωτικού τομέα. Οι κριτικές που περιέχουν τέτοια επιχειρήματα συχνά πρεσβεύουν ότι τα αγαθά και οι υπηρεσίες πρέπει να διανέμονται σε κάποια άλλη βάση από το να είναι «κερδοφόρα». Αυτός ο ισχυρισμός σπάνια ακολουθείται από κάποια εξήγηση για το ποια κριτήρια θα πρέπει να χρησιμοποιούνται για να διαχειριζόμαστε τα αγαθά και πώς ακριβώς οι παραγωγοί θα γνωρίζουν ποια αγαθά ή υπηρεσίες επιθυμούν οι άνθρωποι και πώς να τα παράγουν με τρόπο που να σπαταλούνται κατά το λιγότερο δυνατό οι διαθέσιμοι πόροι.

Αν οι παραγωγοί που αναζητούν το κέρδος λειτουργούν εντός ενός θεσμικού πλαισίου το οποίο εκπέμπει σήματα κέρδους που συντονίζουν τις επιλογές τους για τα προϊόντα και τις πρώτες ύλες με τις προτιμήσεις των καταναλωτών, τα «κίνητρά» τους μπορεί να είναι πολύ διαφορετικά. Ακόμα και ο πιο απατεώνας θα καθοδηγηθεί, από το περίφημο «αόρατο χέρι», να κάνει το σωστό. Δίνοντας στα κέρδη και τις ζημίες μεγαλύτερο ρόλο στην εκπαίδευση, θα μπορούσαμε να πατάξουμε την κρατική σπατάλη και να αρχίσουμε να ανακαλύπτουμε ποιο είδος εκπαίδευσης, παραγόμενο με ποια μέσα, εξυπηρετεί καλύτερα τις ανάγκες των γονέων και των μαθητών. Το «Όχι στο κίνητρο του κέρδους» ακούγεται σαν να δίνουμε στον τενεκεδένιο Μάγο του Οζ μια καρδιά, όταν στην πραγματικότητα αυτός μοιάζει περισσότερο με Οιδίποδα που βγάζει μόνος του τα μάτια του.

Δεν υπάρχουν σχόλια: